Аннотация

Хулоса

Арзёбии динамика, сохтори ҷинсӣ ва тамаркузи ҳудудии ҳолатҳои ба қайд гирифташудаи ихтилолҳои спектри аутизм (F84) ва гурӯҳи заминавии F80-F99 дар байни кӯдакони 0-17-сола дар Ҷумҳурии Тоҷикистон дар солҳои 2020-2025 бо муайян намудани нишонаҳои ташкилию эпидемиологии камбаҳисобгирӣ.
 

Мавод ва усулҳо

Таҳқиқоти ретроспективии тавсифӣ-таҳлилӣ дар асоси ҳисоботҳои расмии оморӣ гузаронида шуд. Воҳиди мушоҳида ҳолати ба қайд гирифташуда буд. Шумораи мутлақ, вазни қиёсӣ, суръати афзоиш, нишондиҳандаҳои интенсивӣ ба 100 000 аҳолии кӯдакон, сохтори ҷинсӣ, тақсимоти минтақавӣ ва индекси тамаркузи «Душанбе/дигар минтақаҳо» таҳлил карда шуданд. Коркарди оморӣ санҷиши χ²-и Пирсон ва регрессияи Пуассонро дар бар гирифт; сатҳи аҳамияти оморӣ ҳангоми p <0,05 қабул карда шуд.
 

Натиҷаҳо

Дар солҳои 2020-2025 ҳамагӣ 357 ҳолати F80-F99 ба қайд гирифта шуд: аз ҷумла 186 нафар писар (53,3%) ва 171 нафар духтар (46,7%). Фарқияти умумӣ аз рӯи ҷинс аз ҷиҳати оморӣ тасдиқ нашуд (p=0,459), аммо тақсимот аз рӯи солҳо ба таври назаррас фарқ мекард (χ²=23,03; p<0,001). Ҳадди ақали ҳолатҳои F80-F99 дар соли 2022 ба қайд гирифта шуда, 20 ҳолатро ташкил дод, дар ҳоле ки ҳадди аксар дар соли 2024 бо 99 ҳолат мушоҳида гардид. Аз рӯи ихтилолҳои спектри аутизм (РАС) 170 ҳолат ба қайд гирифта шуд; нишондиҳандаи интенсивӣ аз 0,4 ба ҳар 100 000 кӯдак дар соли 2020 то 1,2 ба ҳар 100 000 кӯдак дар соли 2025 афзоиш ёфт (p <0,001). Ба шаҳри Душанбе 111 ҳолат (65,3%), ба вилояти Суғд 32 ҳолат (18,8%), ба ноҳияҳои тобеи ҷумҳурӣ 20 ҳолат (11,8%), ба вилояти Хатлон 7 ҳолат (4,1%) рост омад, дар ҳоле ки дар ВМКБ ягон ҳолат ба қайд гирифта нашуд.
 

Хулоса

Сатҳи бақайдгирии ихтилолҳои нейрорушдӣ дар байни кӯдакон дар Тоҷикистон ҳанӯз ҳам паст боқӣ мемонад, аммо дар солҳои охири мушоҳида афзоиши баҳисобгирӣ мушоҳида гардид. Тамаркузи баланди ҳолатҳои РАС дар шаҳри Душанбе ва сатҳи пасти бақайдгирӣ дар баъзе минтақаҳо метавонанд аз камбаҳисобгирии ҳолатҳо шаҳодат диҳанд ва зарурати ҷорӣ намудани скрининги ягона, стандартизатсияи роҳнамоии беморон, омода намудани мутахассисони кумаки аввалияи тиббию санитарӣ ва таъсиси феҳристи байниидоравии кӯдакони гурӯҳи хавфро таъкид менамоянд.
 

Калимаҳои калидӣ

ихтилолҳои спектри аутизм эпидемиология ошкорсозии барвақт.

Матни пурра

Боргирӣ кардани мақола дар PDF

Версияи пурраи мақола дар формати PDF

Феҳристи манбаъ

  1. Клинические рекомендации. Расстройства аутистического спектра. Ассоциация психиатров и психологов за научно обоснованную практику. Москва; 2020: 52 с. https://autism-frc.ru/system/articles/files/000/000/341/original/клинические_рекомендации_2020.pdf (дата обращения: 19.05.2026).
  2. American Psychiatric Association. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders: DSM - 5 - TR. 5th ed., text rev. Washington, DC: American Psychiatric Association Publishing; 2022: 1120. https://doi.org/10.1176/appi.books.9780890425787.
  3. Hyman SL, Levy SE, Myers SM. Identification, evaluation, and management of children with autism spectrum disorder. Pediatrics. 2020;145(1):e20193447. https://doi.org/10.1542/peds.2019-3447.
  4. Lord C, Brugha TS, Charman T, Cusack J, Dumas G, Frazier T, et al. Autism spectrum disorder. Nature Reviews Disease Primers. 2020;6:5. https://doi.org/10.1038/s41572-019-0138-4.
  5. Robins DL, Fein D, Barton ML, Green JA. The Modified Checklist for Autism in Toddlers: an initial study investigating the early detection of autism and pervasive developmental disorders. Journal of Autism and Developmental Disorders. 2001;31(2):131-144. https://doi.org/10.1023/A:1010738829569
  6. Божкова ЕД, Баландина ОВ, Коновалов АА. Расстройства аутистического спектра: современное состояние проблемы (обзор). Современные технологии в медицине. 2020;12(2):111-120. https://doi.org/10.17691/stm2020.12.2.14
  7. Филиппова НВ, Барыльник ЮБ. Эпидемиология аутизма: современный взгляд на проблему. Социальная и клиническая психиатрия. 2014;24(3):96-101.
  8. Chiarotti F, Venerosi A. Epidemiology of Autism Spectrum Disorders: a review of worldwide prevalence estimates since 2014. Brain Sciences. 2020;10(5):274. https://doi.org/10.3390/brainsci10050274
  9. Zeidan J, Fombonne E, Scorah J, Ibrahim A, Durkin MS, Saxena S, Yusuf A, Shih A, Elsabbagh M. Global prevalence of autism: a systematic review update. Autism Research. 2022;15(5):778-790. https://doi.org/10.1002/aur.2696
  10. Global Burden of Disease Study 2021 Autism Spectrum Collaborators. The global epidemiology and health burden of the autism spectrum: findings from the Global Burden of Disease Study 2021. The Lancet Psychiatry. 2025;12(2):111-121. https://doi.org/10.1016/S2215-0366(24)00363-8
  11. Устинова НВ, Намазова-Баранова ЛС, Басова АЯ и др. Распространенность расстройств аутистического спектра в Российской Федерации: ретроспективное исследование. Consortium Psychiatricum. 2022;3(4):28-37. https://doi.org/10.17816/CP211
  12. Shaw KA, Williams S, Patrick ME, et al. Prevalence and early identification of autism spectrum disorder among children aged 4 and 8 years - Autism and Developmental Disabilities Monitoring Network, 16 sites, United States, 2022. MMWR Surveillance Summaries. 2025;74(2):1-22. https://doi.org/10.15585/mmwr.ss7402a1
  13. Zakirova-Engstrand R, Yakubova GA. A scoping review of autism research conducted in Central Asia: knowledge gaps and research priorities. Autism. 2024;28(2):342-354. https://doi.org/10.1177/13623613231170553